ارتباطات انسانی بهطور کلی به دو دسته ارتباطات کلامی و غیرکلامی تقسیم میشوند.
ارتباطات کلامی نیز خود شامل دو بخش اصلی است:
گفتن و شنیدن
خواندن و نوشتن
در زندگی روزمره، بیشتر ارتباطات ما از نوع گفتن و شنیدن است؛ به همین دلیل بسیاری از افراد تصور میکنند ارتباط کلامی فقط به صحبت کردن محدود میشود، در حالیکه خواندن و نوشتن نیز بخش مهمی از این نوع ارتباط هستند.
در مقابل، ارتباطات غیرکلامی شامل زبان بدن، حالات چهره، تماس چشمی، لحن صدا، ژستها، فاصله فیزیکی و سایر نشانههایی است که بدون استفاده از کلمات، احساس و منظور ما را به مخاطب منتقل میکنند. این بخش از ارتباط، در کنار کلام، باعث میشود پیام ما واضحتر، اثرگذارتر و قابلاعتمادتر باشد.
فن بیان چیست؟
اگر ارتباطات را یک جعبه بزرگ در نظر بگیریم، درون آن جعبهای کوچکتر قرار دارد که نام آن فن بیان است.
در معنای لغوی، فن بیان به «مهارت صحبت کردن» گفته میشود؛ اما تعریف دقیقتر آن چنین است:
فن بیان، مهارت هماهنگ کردن اجزای کلامی و غیرکلامی برای انتقال مؤثرتر پیام به مخاطب است.
به زبان ساده، فن بیان یعنی بتوانیم از تمام ظرفیتهای ارتباطی خود استفاده کنیم تا منظورمان را شفافتر، جذابتر و تأثیرگذارتر به دیگران منتقل کنیم.
به بیان دیگر:
“خوب سخن بگوییم و سخنِ خوب بگوییم”
سخنرانی چیست؟
وقتی نام «سخنرانی» را میشنویم، معمولاً تصویر فردی را تصور میکنیم که در یک سالن رسمی، پشت تریبون ایستاده و با لحنی بسیار جدی صحبت میکند. اما این تصور کامل نیست.
هر زمان بتوانیم دانش، بینش و راهکارهای خود را در اختیار گروهی از مخاطبان قرار دهیم، در حال سخنرانی هستیم؛ حتی اگر جمع مخاطبان چند نفر از دوستان یا همکاران ما باشند.
به زبان ساده:
سخنرانی یعنی ارائه دانش، بینش و راهکار به مخاطبان.
هر سخنرانی مؤثر از سه بخش اصلی تشکیل میشود:
دانش
بینش
راهکار
دانش چیست؟
دانش یا اطلاعات، مجموعهای از مطالب علمی، معتبر و تأییدشدهای است که از طریق کتابها، پژوهشها، مقالات علمی یا منابع معتبر در اختیار افراد قرار میگیرد.
افراد با مطالعه، آموزش و تحقیق میتوانند دانش خود را افزایش دهند و آن را به دیگران منتقل کنند.
اما صرف داشتن دانش، یک سخنران را به فردی تأثیرگذار تبدیل نمیکند؛ زیرا بسیاری از افراد به همان منابع علمی دسترسی دارند.
آنچه یک سخنران را متمایز میکند، بینش او نسبت به آن دانش است.
بینش چیست؟
بینش حاصل تجربه، مشاهده، آزمون و خطا و سالها فعالیت عملی در یک حوزه است.
دانش به شما میگوید «چه چیزی درست است»، اما بینش به شما نشان میدهد «در چه شرایطی، چگونه و چرا باید از آن استفاده کرد.»
به همین دلیل، دو نفر ممکن است دانش یکسانی داشته باشند؛ اما فردی که تجربه بیشتری دارد، تصمیمهای دقیقتر و کاربردیتری میگیرد.
مهمترین نشانههای بینش
یکی از مهمترین نشانههای وجود بینش در یک متخصص، توانایی کاهش گزینهها برای مخاطب است.
فرد متخصص به جای آنکه دهها انتخاب مختلف پیش روی مخاطب قرار دهد، مناسبترین گزینه را پیشنهاد میکند و او را از سردرگمی نجات میدهد.
یک مثال
فرض کنید دچار سرماخوردگی شدهاید.
احتمالاً از اطرافیان خود شنیدهاید که برای درمان باید سرم، آمپول پنیسیلین، قرص سرماخوردگی و شربت دیفنهیدرامین مصرف کنید. حتی شاید بتوانید این داروها را بدون نسخه تهیه کنید.
اما ترجیح میدهید به پزشک مراجعه کنید.
پزشک پس از معاینه ممکن است فقط قرص سرماخوردگی، شربت دیفنهیدرامین و استراحت را تجویز کند.
شاید از او بپرسید:
«چرا سرم یا آمپول تجویز نکردید؟»
پزشک پاسخ میدهد:
«در شرایط فعلی بدن شما به سرم نیازی ندارد و همین داروها برای بهبود کافی هستند.»
دلیل مراجعه شما به پزشک فقط دریافت دارو نبود؛ بلکه استفاده از تشخیص تخصصی او بود.
پزشک با اتکا به دانش و تجربه خود، گزینههای غیرضروری را حذف کرد و بهترین مسیر درمان را پیشنهاد داد.
این همان بینش است.
در سخنرانی نیز هرچه بتوانیم تحلیل، تجربه و دیدگاه تخصصی خود را در کنار اطلاعات علمی ارائه کنیم، اعتبار ما نزد مخاطب بیشتر خواهد شد.
نشانههای بینش در یک متخصص
فردی که در حوزه فعالیت خود به بینش رسیده باشد، معمولاً ویژگیهای زیر را دارد:
کاهش گزینههای غیرضروری برای مخاطب
قاطعیت در بیان نظرات
توانایی «نه» گفتن به پیشنهادهای نامناسب
هشدار دادن نسبت به تصمیمهای اشتباه
پذیرش اشتباهات خود
پذیرفتن اینکه هنوز همه چیز را نمیداند
سادهسازی مفاهیم پیچیده برای دیگران
راهکار
اهکار، مجموعهای از پیشنهادهای عملی و قابل اجراست که سخنران پس از انتقال دانش و بیان دیدگاه خود در اختیار مخاطب قرار میدهد.
در حقیقت، هر سخنرانی آموزشی پاسخی به پرسشهای ذهنی مخاطب است.
اگر سخنران فقط اطلاعات ارائه کند، مخاطب آگاهتر میشود؛ اگر دیدگاه تخصصی خود را نیز بیان کند، مخاطب به او اعتماد میکند؛ اما زمانی که راهکارهای عملی ارائه دهد، مخاطب میتواند آموختههای خود را به عمل تبدیل کند.
به همین دلیل، یک سخنرانی اثربخش همیشه از سه عنصر تشکیل میشود:
دانش
بینش
راهکار
هرگاه این سه عنصر در کنار یکدیگر قرار بگیرند، احتمال تأثیرگذاری سخنران بر مخاطبان بهمراتب بیشتر خواهد شد.
